ورزش و اعتماد به نفس

بررسی­ها نشان داده­است که اغلب معتادین و مبتلایان به ناهنجاری­های رفتاری از اعتماد به نفس کافی برخوردار نیستند و در واقع به دلیل آن که تصویری منفی از خود دارند، به توانایی­های بالقوه خود اعتماد ندارند و این امر باعث می­شود که برای بدست آوردن آرامش روانی و فراموش کردن ناتوانی­های خود به مصرف الکل، مواد مخدر و یا سایر مواد روان گردان پناه ببرند. مهم­تر از همه آنکه افرادی که از اعتماد به نفس کافی برخوردار نیستند، نمی­توانند با اراده­ی قوی برای ترک مواد مخدر اقدام نمایند و قبل از اتخاذ هر تصمیم اساسی با تصور این که ضعیف و ناتوان هستند و قدرت کافی برای تحمل مشکلات را ندارند تن به شکست می­دهند. در پژوهش­های فراوانی که به منظور بررسی آثار ورزش و فعالیت­های بدنی بر افزایش سطح اعتماد به نفس ورزشکاران انجام شد، اثبات گردید که انجام فعالیت­های بدنی مناسب، اعتماد به نفس را در افراد فعال به طور معنی­داری افزایش  می­دهد. جوانان و نوجوانانی که به طور مرتب به ورزش و بازی می­پردازند، به تدریج قوی­تر، چالاک­تر و مقاوم­تر می­شوند. افزایش قدرت بدنی و بهبود ترکیب بدن و داشتن اندامی موزون نسبت به افراد غیر فعال، به آنان اعتماد به نفس بیشتری می­بخشد و به دلیل داشتن مهارت­های حرکتی کافی، قادر هستند اعمالی را انجام دهند که کودکان و جوانان غیر فعال قادر به انجام آنها نیستند و یا حداقل به سختی می­توانند آنها را انجام دهند. یکی از دلایل مهم برگشت اعتیاد و مصرف مجدد مواد در بسیاری از معتادین، نداشتن اعتماد به نفس کافی و خود باوری لازم در غلبه بر مشکلات و عوارض ناشی از  قطع یا کاهش مصرف مواد است. اگر چه بحث اعتماد به نفس، بسیار گسترده است، ولی نتایج پژوهش­های علمی نشان داده است که آثار مفید ورزش می­تواند در بهبود و افزایش حس خودباوری و اعتماد به نفس و تقویت خودپنداره مثبت، موثر بوده و حداقل یک عامل حفاظتی مهم در برابر وسوسه مصرف مواد و بازگشت به اعتیاد در معتادین در حال درمان یا درمان شده باشد(حاجی رسولی،1390).

 

2-2-16-2) نقش ورزش در ترشح اندورفین­ها

طبق تعریف، فعالیت­بدنی عبارت است از هر نوع تحرک بدنی از طریق عضلات اسکلتی که در مقایسه با حالت استراحت با صرف انرژی بیشتری همراه باشد. این فعالیت می­تواند ورزشی طراحی شده، ساختارمند و تکراری باشد که در نتیجه آن یک یا چند قسمت از توانایی­های جسمی ارتقاء می­یابد (داکوستا و همکاران، 2006).

تحقیقات بسیاری در زمینه تاثیر ورزش و فعالیت بدنی بر سلامت جسمانی انجام گرفته است. نقش ورزش و مزایای بی شمار آن بر هیچ کس پوشیده نیست. ورزش می تواند آثار کوتاه مدت و دراز مدتی داشته باشد، یکی از آثار کوتاه مدت ورزش، پاسخ های سریع فیزیولوژیکی است. از پاسخ های فیزیولوژیکی ورزش می  توان به ترشح ماده ای به نام اندورفین اشاره کرد. اندورفین ها از جمله موادی هستند کهه به طور طبیعی در بدن ساخته می شوند، از غده ی هیپوفیز قدامی در پاسخ به ورزش و استرس های جسمی و روانی ترشح می شوند. نقش اصلی آنها 1) تسکین درد، 2) تنظیم ترشح هورمون هیپوفیز و 3) تنظیم متابولیسم گلوکز است(نظرعلی و همکاران،1391).

مطالعات انسانی و حیوانی نشان داده­اند که ورزش می­تواند با تأخیر در کهولت، به جلوگیری از ابتلا به بیماریهای وابسته افزایش سن کمک کند. ورزش همچنین تأثیرات سودمندی روی عملکرد مغز مانند پیشرفت در یادگیری و افزایش حافظه دارد. یافته­های تجربی و کلینیکی به نقش ورزش طولانی مدت و منظم، بر فعال کردن سیستم اپیوئیدی مرکزی در جهت درمان بیماران معتاد دلالت دارد، چرا که ورزش حساسیت به تأثیرگذاری مورفین را کاهش می­دهد که می­تواند راهی برای ترک معتادین به مواد اپیوئیدی باشد (حسینی و همکاران، 2009؛ تندزگولکیس[1]،1991).

 

2-2-16-3) ورزش و جامعه پذیری

هویت اجتماعی شرط لازم زندگی است و ناشی از عضویت در گروه­های متفاوت است. تا پیش از عصر مدرن و گسترش وسایل ارتباط جمعی، هویت اجتماعی افراد در فرایند جامعه­پذیری و در چارچوب گروه­هایی چون خانواده، خویشاوندان و همسایگان صورت می­گرفت. اما در حال حاضر، با گسترش گروه­های متنوع که به فرد فرصت عضویت می­دهند، جامعه پذیری از دایره محدود و بسته پیرامون فرد به گستره وسیع­تری از گروه­های ورزشی و عضویت یا ارتباط با آنها، فرصت دستیابی به جامعه­پذیری را فراهم می­آورد. جامعه پذیری خاصی که فراتر از نزدیکان نسبی و سببی فرد است. تنوع عضویت فرد در گروه­های داوطلب غیر خویشاوند، سبب مرور و تمرین گروهی ارزش­ها و هنجارهای اجتماعی می­شود و تقویت همبستگی و انسجام اجتماعی را فراهم می­آورد(صداقت زادگان،1384).

متاسفانه زندگی ماشینی و استرس­های نابجایی که از این نوع زندگی ناشی می­شود، غالب افراد را به انزوا می­کشاند و مخصوصا نوجوانان در دنیایی خالی و بدون چشم انداز سیر می­کنند و بزرگ می­شوند. کاهش رفت و آمدهای خانوادگی و ملاقات بین افراد، جوانان را به سوی تنهایی و احساس بر هم زبانی کشانده است. فردگرایی، تنهایی و انزوا، زمینه­ ساز ایجاد افسردگی در نوجوانان شده و همانگونه که اثبات شده است یکی از عوامل بسیار مهم در بروز اعتیاد و گرایش به مصرف مواد مخدر، افسردگی و خلاء روحی است(حاجی رسولی،1390).

ورزش به عنوان یک پدیده اجتماعی و فرهنگی نشانگر ورود افراد به شبکه روابط اجتماعی است. ورزش عرصه ظهور رفتارها، نگرش­ها، ارزش­ها و بازنمایی­هایی معنادار قرن بیست و یکم است. این پدیده چند بعدی، آنچنان در متن جهان زندگی انسان­ها رسوخ و نفوذ نموده که امروزه می­توان با توجه به نگرش و فعالیت­های ورزشی افراد، طرز تفکر، سبک زندگی و میزان سرمایه اجتماعی افراد را بازشناسی کرده و از روی رفتارها و فعالیت­های ورزشی، سایر فعالیت­های حیات زندگی اجتماعی را پیش بینی نموده و به وسیله آن انسجام و همبستگی اجتماعی را تحت تاثیر قرار داد. بنابراین، با رویکردی جامعه شناختی و تحلیل بازی­ها و ورزش­ها، می­توان بخش عمده­ای از ویژگی­های افراد جامعه­ای که ورزش­ها در آن پدیدار شده­اند را باز شناخت(نوا­بخش وجوانمرد،1388).

تحقیقات نشان می­دهند که ورزش منبع هویت و انسجام اجتماعی است، به نحوی که اعضای یک تیم ورزشی خود را به جای “من” بیشتر “ما” خطاب می­کنند. فرد با مشارکت در فعالیت ورزشی احساس هویت، تعلق، غرور و برخورداری از روابط صمیمانه می­کند. حتی برخی از والدین ورزشکاران، زندگی خود را در اطراف زمین­های بازی می­گذرانند و اعتراف می­کنند که با این راه آنها نیز هویت کسب می­کنند(صداقت زادگان،1384).

ورزش و تصویرهای ورزشی امروز بخش فراگیر زندگی روزمره شده است. مردم سراسر دنیا هنگام کار در کارخانه، ملاقات­ها، سر میز شام و غیره در باره ورزش صحبت می­کنند. در واقع، هویت بسیاری از افراد از طریق ورزشکار بودن یا حداقل هواداری از یک تیم ورزشی کسب می­شود. ورزش، گاه مهم­تر از عامل­های هویت آفرینی چون تحصیلات، شغل یا خانواده به فرد هویت می­دهد(صداقت زادگان،1384).

ورزش و فعالیت­های بدنی مناسب به ویژه ورزش­های دسته جمعی و بازی­های بومی- سنتی راه بسیار مناسبی برای جلوگیری از تنهایی و عادت به معاشرت در جمع و اظهار وجود کردن است. ورزشکاران و کسانی که به بازی­های دسته جمعی می­پردازند از حالت انزوا و گوشه گیری خارج شده و به تعامل با دیگران می­پردازند و به علت  اظهار نظر در مورد مسائل مربوط به بازی و ورزش و لزوم دفاع از حق خود قادر می­شوند که صراحتا به بیان عقاید و نظرات خود بپردازند و لذا شهامت” ابراز وجود” و “جرات ورزی” را به دست می­آورند.

یکی از بزرگترین دلایل بازگشت به اعتیاد و مصرف مجدد مواد مخدر پس از ترک، وسوسه شدید و ناتوانی بیمار در مقابل تعارف دیگران به مصرف مواد مخدر است. معتاد همیشه در دنیای درونی و پر از تنهایی خویش در پی تهیه و سوء مصرف مواد است، ولی هنگامی که همین شخص در جمع افراد سالم و ورزشکار پذیرفته شده و عضوی از آنان محسوب شود به جرات ورزی لازم دست یافته و می تواند با قاطعیت بیشتری در مقابل وسوسه­ها مقاومت نماید. ورزش به بیمار حس با جمع بودن و قدرت جمعی را القاء می­کند و او را از انزوا و تنهایی، بی­کسی و بی پناهی نجات می­دهد(حاجی رسولی،1390).

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   تعریف خودمختاری و حمایت از آن

2-2-17) استفاده از ورزش در جهت کم کردن سوء مصرف مواد در جوانان

اگر انواع ورزش به عنوان یک گزینه انتخابی که شما از طریق آن با جوانان دیگر مشارکت د­ارید مطرح باشد، چندین روش برای استفاده از ورزش جهت ممانعت از سوء مصرف مواد وجود دارد که شامل:

1-    ورزش کردن با روحیه جوانمردی

2-     اضافه کردن اطلاعات مربوط به مواد، آموزش مهارت­های زندگی و انجام تمرینات ورزشی به منظور اجتناب از سوء مصرف مواد

3-     استفاده از روحیه تیمی برای بهبود شرایط اجتماعی.

 

هیچ یک از موارد فوق را نمی­توان به بقیه ترجیح داد. بهترین گزینه برای استفاده از ورزش جهت ممانعت از سوء مصرف مواد مربوط به خواسته شما، مقتضیات و منابع، آمادگی گروه یا تیم شما برای کار با دیگران و رضایت اجتماع درباره حمایت از کار شما خواهد بود. هر چند، دیدگاه شما در رابطه با استفاده از ورزش برای جلوگیری از مصرف مواد نیازمند یک اطمینان از پایبندی صحیح در این موارد است و این پایبندی یک تعهد در جهت پیشبرد اهداف ورزش از دیدگاه جوانمردانه است(ویلیامز[2]، 2004).

 

2-2-18) ارزش و محدودیت­های ورزش

پیش از آنکه برنامه ورزشی برای جلوگیری از اعتیاد تدوین شود فهمیدن مفهوم واقعی ورزش حائز اهمیت است. ورزش به قدری در هر اجتماعی متداول است که ممکن است مفهوم آن روشن به نظر برسد؛ اما وقتی در مورد آن فکر می­کنیم همیشه چگونگی ورزش در شکل فعالیت بدنی(مثل دوچرخه­سواری تا مدرسه) تا یک فعالیت هنری(مثل انواع رقص) تا اشکال سرگرم­کننده و سازمان یافته آن، مانند کشتی حرفه­ای، خیلی مشخص نیست. پاسخ به این سؤال که آیا فعالیت­های بدنی مثل بازی با تخته اسکیت، سه­گانه، اسکیت نمایشی، قایقرانی با قایق بادی، رقص، کوهنوردی و …. ورزش محسوب می­شود مشکل است؛ چرا که فرهنگ­ها و موقعیت­های متفاوتی در بازی­ها، ورزش و فعالیت­های جسمانی وجود دارد که ناشناخته­اند(فیلد و همکاران،2001).

 

2-2-19) نفس ورزش

درک این واژه در اینجا به این معنی است که ورزش در جهت صحیح قابلیتی است برای کمک به جوانان در جهت افزایش توانائی­ها و مهارت­ها تا از این طریق مصمم باشند مواد مصرف نکنند به عنوان مثال:

v             ورزش­های تیمی مثل فوتبال و راگبی می­تواند به جوانان کمک کند تا مهارت­های اجتماعی از قبیل مراودات، مدیریت صحیح و کار مؤثر با دیگران را در جهت هدف مشترک ارتقاء بدهند.

v             ورزش­های انفرادی از قبیل تیراندازی با کمان و تنیس به نوبه خود در جهت توسعه اعتماد به نفس و خویشتنداری و تنظیم اهداف شخصی مناسب هستند.

v             ورزش قهرمانی، مانند کایاک در رودخانه یا کوهنوردی می­توانند اعتماد به نفس را ارتقاء دهد که از طریق احساس نیاز به خطرپذیری و ارزیابی خطر می­تواند به عنوان جایگزین مصرف مواد بین برخی جوانان مطرح شود.

v             ورزش­های خارج

v             از سالن مثل اسکی، صحرانوردی و دوچرخه­سواری می­تواند درک ارزش طبیعت و نگهداری از آن را افزایش دهد.

v             ورزش­های محلی مانند آنچه مردم بومی سراسر دنیا انجام می­دهند می­تواند مردم را به فرهنگ و قدمت باستانی آنها پیوند دهد.

 

اما سؤال اینجاست که شرایط درست کدام است؟ در مورد ورزش شرایط وقتی مطلوب است که ارزش­های بازی جوانمردانه و روح واقعی ورزش، ارزش­های غالبی هستند. بازی جوانمردانه به صورت جدی باید نمود احترام را از طریق چهار هدف عمده نشان بدهد:

1-              احترام به هم ­تیمی­ها و مربی

2-         احترام به رقیب

4-            احترام به خود

5-           احترام به بازی(فیلد و همکاران،2001).

 

رقابت یک قسمت ضروری ورزش است اما هیجان بیش از اندازه برنده شدن، اثرات نامطلوبی هم روی قهرمانان ورزشکاران جوان دارد:

v             می­تواند اثر شادی­آور ورزش را از بین ببرد.

v             می­تواند استرس بی­موردی به بازیکنان وارد کند.

v             می­تواند جلوه ورزش را برای کسانی که تأکید زیادی روی برنده شدن دارند غیرمنطقی نشان دهد.

v             می­تواند امکان استفاده از مواد را برای ارتقاء قابلیت­ها جذابیت ببخشد.

ورزشی که براساس جنبه­های اخلاقی و بازی جوانمردانه باشد، تقریباً ارزش­های بازدارنده بسیاری بدون عوامل ناگوار اضافه دارد. توسعه ورزش با موقعیت و فرصتی که ساختار ورزش در رابطه با مبحث داروها و مهارت­های زندگی از قبیل اجتماعی شدن، مهارت­های تصمیم­گیری، جرأت یا مدیریت نگرانی و عصبانیت ایجاد می­کند، می­تواند ارزش­های بازدارنده را در قالب برنامه­های ورزشی ارتقاء دهد.

از جنبه عمومی، آموزش­های مربوط به مواد بهتر است با تأکید روی موادی که جوانان علاقه دارند با آن مواجه شوند و موجب خطرات بزرگتری در افراد و اجتماع می­شود باشد. در قالب ورزش، بهبود فوری، وابسته به اثرات رفتاری جایگزین مصرف مواد می­شود که می­باید با تأکید روی امکان­پذیر بودن آن انجام شود. برای امکان­پذیری آن، افرادی که با ورزشکاران ارتباط نزدیکتری دارند مانند مربی، سرگروه و رهبر تیم، تمرین دهنده­ها و پزشکان تیم باید فصل­های آموزشی را در این رابطه فراهم کنند، چرا که تأکیدات مقطعی مؤثر نیست(لئونارد[3]، 1998).

2-2-20) گستره­ی ورزش

مردم از قدیم به ورزش می­پرداختند. از سال­ها پیش شکل­های بسیار متنوعی از ورزش گسترش یافته است که می­توان از ورزش­های انفرادی، گروهی، ورزش­های سازمان نیافته(مثل ورزش­های بومی ـ محلی) و ورزش قهرمانی را برای ورزشکاران نخبه در قالب ورزش حرفه­ای نام برد، که این شکل­های متفاوت ورزش می­تواند اثرات مثبتی روی افراد و اجتماع از جنبه­های گوناگون داشته باشد. تعریف ورزش با توجه به فرهنگ­ها و موقعیت­های گوناگون در بازی­ها، یا سایر فعالیت­های جسمانی متفاوت است. دفتر سازمان ملل در امور جرم و پیشگیری تعریف زیر را از ورزش ارائه می­دهد: فعالیت­های جسمانی براساس توافقات ساختاری با قواعد بازی است که براساس زورآزمایی و رقابت شخصی یا غلبه بر دیگری انجام می­شود(برت اشنایدر[4]، 1999).

قابلیت­هایی که با ورزش کردن ایجاد می­شود عبارتند از؛

بازی و سرگرمی، رقابت، رفع خستگی و ملالت با ساختارمند ساختن وقت­های آزاد، افزایش جنبه اجتماعی شدن با پیروی از قواعد بازی، به چالش کشیدن محدودیت­های انسان، ارزیابی شخصی، غلبه بر احتمال خطر و تحکیم شخصیت، کشف محدودیت­های شخصی، دستیابی و ارتباط قوی با دیگران، فهمیدن این نکته که کدام بدن بهتر است، کسب درآمد، تجربیات گرانبها، عرضه ­شدن استعدادها و پاداش­ها، پرورش سلامتی شخصی و نمود بین­المللی، متناسب بودن اندام با کاهش یا افزایش وزن، حفظ و نگهداری سلامت فکری، تقسیم اهداف عمومی با دیگران، افزایش وظیفه­شناسی، رقابت و پشتکار، توسعه ارزش­های فرهنگی، غلبه بر محدودیت­ها از طریق به تعویق انداختن عوارض پیری، کاهش استرس(فیلد و همکاران،2001).

همچنین تحقیقات دریافته­اند که ورزش در افراد جوان می­تواند به مسایل زیر منجر شود؛

1-          افزایش عزت نفس

2-          توانایی بهتر برای غلبه داشتن بر استرس

3-          افزایش قابلیت­های آکادمیکی و تحصیلی

4-           ارتباط بهتر با خانواده.

عوامل فوق به عنوان فاکتورهای پیشگیرانه شناخته می­شوند و یا به عبارت دیگر افراد می­توانند از طریق عوامل فوق به جوانان برای جلوگیری از انواع مشکلات، مانند سوء­مصرف مواد کمک کند. بنابراین ورزش در زمینه­ی پیشگیری قابلیت مثبت و معنی­داری دارد. هر چند ورزش می­تواند جنبه­های منفی هم داشته باشد به عنوان مثال؛

1-              خشونت، وقتی شخص اقدام به ضربه زدن به کسی می­کند.

2-              تلاش برای دور زدن قانون با تقلب.

3-              احترام نگذاشتن برای کسانی که برنده شده­اند.

4-              موقعیت­هایی که هیچ­گاه شخص برای موفقیت در مسابقه پیدا نمی­کند.

به علاوه ورزش گاهی با الکل، مواد مخدر یا سایر موادی که جوانان مصرف می­کنند و به عنوان مکمل­های ورزشی نامیده می­شوند(مثل افدرین و کراتین) پیوند خورده است که ممکن است اجرا و قابلیت­ها را ارتقاء دهد، اما برای سلامتی خطرزا هستند. از این رو ورزش مثل شمشیر دو لبه عمل می­کند که از یک سمت قابلیت­های زیادی در جهت مثبت دارد اما از سمت دیگر به گونه­ای متفاوت عمل می­کند. در واقع، ورزش به شدت تحت تأثیر عواملی که آن را احاطه کرده­اند قرار دارد و می­تواند مشکل اعتیاد مواد را از طریق کم یا زیاد مصرف کردن آن تحت تأثیر بگذارد(نیک خواه و همکاران،1383)

[1] – Tendzegolskis

[2] – Williams

[3] – Leonard

[4] – Brett Schneider