هویستین تنها لازم است از افراط‌های مدرنیستی برای به دست آوردن یک دانش کامل و همچنین از نسبی‌گرایی افراطی پست‌مدرنیسم اجتناب کنیم تا به یک زمینه‌ی مشترک برای تعامل برسیم.
هویستین برای پاسخ به چالش‌های پست‌مدرنیسم در تعامل تأملات الهیاتی و علمی سه راه حل پیش‌نهاد می‌کند: (۱) ‌گفتگوی بین‌رشته‌ای با رقبا، (۲)‌ ترکیب اعتقاد راسخ با اراده برای نقد شدن و همچنینن (۳) بازسازی‌ مفهوم عقلانیت. به نظر می‌رسد دو راه حل نخست نیز از خصوصیات عقلانیت پسابنیان‌گراست که برای پاسخ‌گویی به چالش‌های پست‌مدرنیسم بازسازی شده است. در عقلانیت پسا‌بنیان‌گرا بر پیوستگی عقلانیت حاکم بر پژوهش‌های علمی و مطالعات و تأملات الهیاتی تأکید صورت می‌گیرد.
به این ترتیب، مفهوم بازسازی‌شده‌ی عقلانیت، فراروایتی که در بالا قرار داده شده باشد نیست بلکه الگویی در حال شکل‌گیری/پیدایشی است. عقلانیت، نه صرفا در علوم و الهیات بلکه بعنوان بخشی از زندگی روزانه، متضمن جستجوی فهم‌پذیری و درک بهینه، قضاوت پاسخگو، انتخاب نظریه به عنوان روندی پیشرو در حل مسئله و کفایت تجربی است. در این شکل از عقلانیت دیگر با یک سری فراروایت مواجه نیستیم که از بالا تحمیل شده باشند و همچنین روایت‌هایی جدا و مستقل از یکدیگر نیز نیستند که امکان فهم و نقد یکدیگر را سلب نمایند، بلکه الگوهایی در حال شکل‌گیری هستند. در این مفهوم عقلانیت نه صرفا در علم و الهیات بلکه حتی در زندگی روزانه به معنای جستجوی فهم‌پذیری و درک بهینه، قضاوت مسئولانه، کفایت تجربی و متضمن آن است که انتخاب نظریه یک روند پیشرو در حل مسئله‌ است.
بنابراین هویستین با اشاره به اینکه انسانها با هر نوع جهان‌بینی و حوزه‌ی مطالعاتی از یک زمینه‌ی جدی و مشترک یعنی محیط طبیعی برخوردارند که باید در آن زندگی و عمل کنند، نحوه‌ی عمل در این محیط و حل مسائل برای زندگی بهتر و یا زنده‌ ماندن بهترین زمینه‌ و نقطه‌ی تلاقی میان شیوه‌های متفاوت تعقل بشری را به دست می‌دهد و معیاری برای سنجش تمامی نظریه‌ها در علم و الهیات در اختیار قرار می‌دهد.
۲-۴-۳ الهیات پسابنیان‌گرایانه
در الگوی پسابنیان‌گرا، الهیات به شکلی سازنده و انتقادی با فرهنگ و زندگی روزمره درگیر و نسبت به دنیای واقعی و تحولات آن حساس است. به نظر می‌رسد با توجه به شرایط متکثری که برای حوزه‌های متفاوت تأمل انسان تصویر گردید و اینکه تأملات الهیاتی به صورت جدی علم را در کنار خود می‌بینند، زمینه‌ی مشترک میان علم و دین یعنی محیط اجتماعی باعث می‌شود الهیات تلاش کند از شیوه‌های مختلف استفاده نماید تا در محیط تأثیرگذار باشد و باورهای انتزاعی که صدق و جهان‌شمولی آنها فرض گردیده ولی نمود عملی آنها مشخص نیستند، کمتر برجسته می‌شوند. الهیات باید «در یک گفتگوی میان‌رشته‌ای دموکراتیک که صدای مسیحیت اصیل بواقع شنیده خواهد شد، شریک و همراهی برابر باشد» الهیات نیازمند «تعهدی خطاپذیر به یک نظرگاه اصلاح‌پذیر» است که «نقش تجربه‌ی سنتی، تعهد و تفسیر شخصی و ماهیت موقتی و خطاپذیر تمامی مدعیات دانش انسانی را بپذیرند»۶۱. همچنین فرض گرفته می‌شود که گزاره‌های الهیاتی همچون گزاره‌های علمی، فرضی اما جدی هستند.
در چنین خوانشی از الهیات بیشتر بر جنبه‌ی عملی و نقش‌آفرینی در زندگی روزمره تأکید می‌‌کند. الهیات عملی و الهیات شبانی نمونه‌هایی از نگرشهای پسابنیان‌گرا به الهیات هستند.
۲-۵ نتیجه و ارزیابی
در این قسمت به ارزیابی و بررسی عقلانیت پسابنیان‌گرا خواهیم پرداخت. مهمترین پرسش در این بخش آن است که آیا این الگو موفق می‌شود بدون در افتادن در انحصارگرایی و جهان‌شمولی نگرش بنیان‌گرا و یا نسبی‌گرایی نابنیان‌گرا روشی کارآمد و عملی در تعامل میان الهیات و علم به دست دهد؟ ابتدا به دو اشکال اشاره خواهد شد و در نهایت در ارتباط با دست‌یابی پروژه‌ی پسابنیان‌گرایی هویستین به اهدافش، یک جمع‌بندی ارائه می‌شود.
۲-۵-۱ مسئله‌ی انتزاع و کلی‌گویی
یک از مهمترین اهدافی که فون‌ هویستین با معرفی عقلانیت پسابنیان‌گرا بخصوص در کتاب شکل‌گیری عقلانیت خود به دنبالش بود به چالش کشیدن کلی‌گویی‌ها و انتزاع حاصل از نگرش‌های عینیت‌گرای مدرنیستی نسبت به عقلانیت بود. همانطور که در معرفی عقلانیت بنیان‌گرا بیان شد، طبق این نگرش به دانش انسان، بدون توجه به بافت و شرایط خاص اجتماعی و مسئله‌ای خاص می‌توانیم مثلاً در ارتباط با ماهیت الهیات در گفتگوی با تأملات علمی نظریه‌پردازی کنیم. هویستین با معرفی مسائلی همچون بافت‌محوری دانش، داوری مسئولانه، کفایت تجربی و حل مسئله در بافت، تلاش نموده به شیوه‌هایی جایگزین اشاره نماید ولی آیا نظریه‌پردازی‌های خود وی از نقدی که بر مدرنیسم روا می‌دانست رها شده است؟ حداقل با بررسی این دو فصل و بطور کلی این کتاب نمی‌توان به اطمینان پاسخ مثبتی برای این پرسش یافت. هویستین خود بدون اشاره به موارد و مسائل خاص که ممکن است محل تلاقی تأمل الهیاتی و علمی قرار گیرد و با کلی‌گویی و درگیر شدن در انتزاع مفاهیمی همچون عقلانیت به روشنی درگیر همان نقدی می‌شود که بر بنیان‌گرایی روا می‌دانست. شاید پاسخ‌گویی به این نقد باعث و انگیزه‌ای گردیده است که تلاش کند در کتاب بعدی خود، تنها در جهان که در سال ۲۰۰۶ منتشر گردیده است به یک مسئله خاص یعنی منحصربفرد بودن انسان توجه کند و تلاش کند مسئله‌محوری چارچوب پسابنیان‌گرا را برجسته سازد.
۲-۵-۲ خلط شیوه‌ی فهم و موضوع بعنوان نقطه‌ی تلاقی الهیات و علم
به نظر می‌رسد لازم بود مؤلف در این کتاب به مواردی ملموس برای تلاقی تأملات علمی و دینی اشاره نماید. از نظر هویستین در سطح نظریه‌ی علمی (یعنی به لحاظ روش‌شناسی) هیچ نزاعی میان علم و دین وجود ندارد و اختلافات در سطح جهان‌بینی ظهور می‌کنند. سپس بعنوان یکی از مسائل مهم در سطح جهان‌بینی، مسئله‌ی پیدایش انسان و جهان را مطرح می‌نماید. بر طبق عقلانیت میان‌رشته‌ای پسابنیان‌گرا، خلقت‌گرایی به شکلی متواضعانه به صورت یک دیدگاه در میان نگرشهای مختلف ظهور می‌یابد، در عین حال از یک خلقت‌گرایی شبه‌علمی جلوگیری می‌شود و نسبت به این نگرش خلقت‌گرایانه حمایتی سیاسی صورت نمی‌گیرد. اما پرسش این است که در این صورت در همین مسئله‌ی خاص جهان‌بینی یعنی مسئله‌ی خلقت انسان چه نقطه‌ی تلاقی بین تأملات الهیاتی و علوم طبیعی وجود دارد؟ به نظر می‌رسد هویستین به جدی‌بودن تفاوت میان این دو جهان‌بینی توجه کافی صورت نداده است: علم امور را از پایین به بالا و با تأکید بر مؤلفه‌ها و زمینه‌های طبیعی می‌نگرد و توجیه می‌کند و الهیات حقیقتی متعالی در بالا را برای تبیین امور لازم می‌داند. پرسش این است که با توجه به این تفاوت عمده در سطح جهان‌بینی‌های این دو حوزه‌ی فرهنگی، در چه مسائلی می‌توان شاهد تلاقی الهیات و علم بود؟
فون هویستین تلاش می‌کند نقاط تلاقی و جدایی میان حوزه‌های الهیات، علوم طبیعی و علوم انسانی را تصویر نماید. به پیروی از ویلیام استوگر تفاوت میان الهیات و علم را بر تمرکز معرفت‌شناختی (جنبه‌ای از واقعیت که یک رشته به آن می‌پردازد)، منابع تجربی (نوع داده‌هایی که مورد استفاده قرار می‌گیرند) و ساختارهای کل‌نگر مبتنی می‌داند. طبق این دیدگاه، در علوم تجربی بر جزئیات و رفتار سیستم‌ها تمرکز می‌شود که با مشاهده و آزمون دقیق و کنترل‌شده انجام می‌شود. در فلسفه تمرکز بر شناسنده است و در نظر الهی‌دان تمرکز بر تجربه‌ی دینی، روایت و مناسک است. «تجربه‌ی عشق و ایمان اصیل یا تعهد همیشگی نسبت به آنچه باور می‌رود فراتر از این تجربه‌ها قرار دارد می‌تواند عمیقاً روشنگر باشد».۶۲ بعد از اشاره به این نقاط افتراق به مورد اشتراک اشاره می‌شود: از سوی دیگر الهیات و علم به لحاظ معرفت‌شناختی از طریق تجربه‌ی تفسیر شده به جهان ارتباط می‌یابند. از این منظر، تجربه هیچگاه خالص و بلافصل نیست و همواره تفسیرشده است. هیچگاه دسترسی مستقیم به حقیقت امکان‌پذیر نیست چه به شکل طبیعی یا مکاشفه‌ای. بنابراین برای فهم تجربه نیازمند تبیین هستیم و الهی‌دان و دانشمند علوم طبیعی به یکسان و طبق یک عقلانیت مشترک به فهم و تبیین جهان دست می‌زنند. اما به نظر می‌رسد این نقاط تمرکز آنقدر متمایز هستند که نتوان صرفاً با تأکید بر شیوه‌های مشترک در تفسیر تجربه به یک نقطه‌ی تلاقی رسید.
بعلاوه آنچه باعث می‌شود ‌علی‌رغم وجود شیوه‌های مشترک تفسیر تجربه، بیشتر به تمایز و عدم وجود نقاط تلاقی میان تأمل الهیاتی و تأمل علمی نظر دهیم خط تمایزی است که خود هویستین به لحاظ روش‌های تبیینی میان الهیات و علم ترسیم می‌کند: از نظر وی تبیین‌های دینی گرچه مشابه تبیین‌های علمی هستند اما از این لحاظ متمایز هستند که دربرگیرنده‌ی همه چیز و بسیار شخصی هستند و اغلب از پرسش‌هایی مبهم درباره‌ی معنای غایی زندگی برآمده‌اند. از سوی دیگر تبیین‌های علمی درجه‌ی بالای توافق میان اشخاص را کسب می‌کنند. پس باید گفت تبیین‌های دینی بیشتر با تبیین‌های فلسفی مشترک هستند، یعنی به لحاظ «کلیت یا عمق و تأکید بر انسجام نظام‌مند و معناداری».۶۳ تبیین‌ها در علوم اجتماعی جایی میان تبیین در علوم طبیعی و دین قرار می‌گیرند.
پس با این توضیحات به نظر می‌رسد تأمل الهیاتی با فلسفه و حداکثر با علوم انسانی و اجتماعی نقاطی برای اشتراک بیابد ولی با توجه به تفاوت میان جهان‌بینی، روش و موضوع معلوم نیست چگونه پیوند میان الهیات و علوم طبیعی در الگوی پسابنیان‌گرا تبیین می‌شود.
۲-۵-۳ خلاصه و نتیجه نهایی
در بخش‌های پیش سه رویکرد بنیان‌گرا، نابنیان‌گرا و پسابنیان‌گرا نسبت به عقلانیت مطرح شد نتایجی که هر یک برای تعامل میان تأمل الهیاتی و علمی در دروان متکثر معاصر فراهم می‌سازد بررسی شد. همانطور که در ۱-۳ مطرح شد،‌ پرسش اصلی این پژوهش و همچنین مسئله‌ی فون‌ هویستین آن است که: «چگونه می‌توان برای عقلانیتِ تأمل الهیاتی راهی میان بنیان‌گرایی و نابینان‌گرایی یافت که بر مبنای آن، الهیات به منشأهای تاریخی خود وفادار و نسبت به آموزه‌های سنتی حساس باشد و در عین حال نسبت به نقد عقلانی و میان‌رشته‌ای بسته نباشد؟» با توجه به آنچه در خصوصیات پسابنیان‌گرایی مطرح شد می‌توانیم با بررسی نقاط قوت و ابهام پسابنیان‌گرایی در پاسخگویی به این پرسش، به ارزیابی نهایی پروژه بپردازیم.
۲-۵-۳-۱ نقاط قوت پسابنیان‌گرایی
متناسب با این پرسش اصلی ۱-۳، فرضیه‌های سه‌گانه ۱-۴-۱، ۱-۴-۲ و ۱-۴-۳ مطرح گردید. با توجه به آنچه در ارتباط با عقلانیت بنیان‌گرا (نگ. ۲-۲) و عقلانیت نابنیان‌گرا (نگ. ۲-۳) مطرح شد، به نظر می‌رسد دو فرضیه نخست به اثبات می‌رسند به این معنا که عقلانیت بنیان‌گرا و نابنیان‌گرا پاسخ مناسبی برای پرسش اصلی این پژوهش فراهم

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   اولین پرواز شرکت هلندی KLM وارد تهران شد
دسته‌ها: No category

دیدگاهتان را بنویسید