فوتبال یک ورزش تیمی است که به میزان زیادی به استقامت هوازی و فعالیتهای متناوب کوتاه مدت و با شدت بالا وابسته است (126، 52، 113، 137). همچنین نیازمند سطوح بالای عملکرد در ترکیب با مهارتهای تکنیکی و تاکتیکی و ویژگی­های جسمانی و فیزیولوژیکی خاصی است (کالاپوتاراکوس[1]، 2006). برای رقابت در سطح نخبه از بازیکنان فوتبال انتظار می­رود که دارای ویژگی­های فیزیولوژیکی و ریخت شناسی باشند که برای ورزش فوتبال و به طور ویژه برای پست بازی آنها متناسب باشد. بازیکنان فوتبال باید از ظرفیت و توانایی هوازی بالایی برخوردار باشند تا زمینه فعال بودن خود را در طول 90 دقیقه بازی فوتبال و یا در شرایط مواجه شدن با وقت اضافی یعنی 120 دقیقه فراهم نمایند. بازیکنان فوتبال باید توانایی شتاب گیری سریع را در مسافت­های کوتاه مدت داشته باشند و بتوانند سرعت خود را به طور ناگهانی کاهش داده و بدون وقفه تغییر مسیر حرکت بدهند. در کنار این ویژگی­ها آنان باید به طور مستمر از قابلیت و آمادگی مناسب اجرای فعالیت­هایی که نیاز مند توان بی هوازی بالا باشد مثل پرش، تکل زدن، شوت زدن، ضربه زدن با سر و درگیر شدن با حریف برخوردار باشند (161). هر چند نمی توان بر اساس داشتن این ویژگی­های جسمانی و فیزیولوژیک، موفقیت قطعی را برای بازیکنان فوتبال متصور شد، اما نتایج تحقیقات نشان می­دهند که احتمال موفقیت آنها به میزان 25 درصد بیشتر است (28). در ادامه به معرفی چتد فاکتور اساسی در فوتبال می­پردازیم:

الف) آمادگی هوازی:

سیستم هوازی منبع اصلی تولید انرژی در جریان بازی و مسابقۀ فوتبال است. این موضوع توسط اندازه گیری پاسخ­های فیزیولوژیک به هنگام بازی و بوسیلۀ ویژگی­های متابولیک عضلات بازیکنان فوتبال نشان داده می­شود. حد بالای توانایی بدن برای مصرف اکسیژن، با اکسیژن مصرفی بیشینه[2] نشان داده می­شود. اکسیژن مصرفی بیشینه نمایانگر تلفیقی از کار فیزیولوژیک ریه ها، قلب، خون و عضلات فعال است. روشی رایج برای تعیین استقامت، دویدن 12 دقیقه ای است. میانگین مسافت ورزشکاران حرفه ای و نخبه در این آزمون حدود دو مایل در 12 دقیقه است. دیگر روش­های مناسب هم می­توانند بر اساس نیازهای هر رشته ورزشی طراحی شوند که معمولاً شامل دویدن در مسیرهای منطبق بر الگوهای دویدن از پیش تعیین شده هستند. این گونه مسیرها معمولاً کل زمین را در بر می­گیرند و کامل کردن آنها حدود 10 تا 15 دقیقه به درازا می­کشد و ممکن است در طی کردن آن­ها از توپ استفاده بشود یا نشود.

داشتن ظرفیت استقامتی بالاتر در بین بازیکنان نخبه فوتبال امکان اجراهای ورزشی بهینه در مسابقه و تمرینات فوتبال را فراهم می­کند. میزان اکسیژن مصرفی بیشینه برآورد شده برای بازیکنان نخبه فوتبال کشور یوگسلاوی 9.1 ± 52.9 میلی لیتر/کیلوگرم/ دقیقه گزارش شده است (117). این تحقیق نشان داد آمادگی قلبی – تنفسی بازیکنان نخبه فوتبال کشور یوگسلاوی در حد میانگین در مقایسه با سایر کشورهای جهان قرار دارد. ارتباط بین توان هوازی و بی هوازی و سطح اجرای ورزشی و فوتبال از جمله موضوعات پژوهشی است که اخیرا مورد توجه قرار گرفته است و به نظر می­رسد داشتن قابلیت­های جسمانی (توان هوازی و بی هوازی) یکی از پیش نیازها برای بازی فوتبال در سطح بالا می­باشد (25).

ب) توان بی هوازی:

توان محصول سرعت و نیرو است که جنبه انفجاری قدرت و حاصل ترکیب قدرت و سرعت است (160). به عبارت دیگر توانائی عضله یا گروهی از عضلات برای تولید نیروی زیاد با سرعت زیاد بر علیه یک مقاومت مشخص در یک دوره زمانی معین را توان می­گویند (31).

بازیکنان فوتبال به تولید بازده توانی بالا نیاز فراوانی دارند و گاهی ناگزیرند که این توان را پس از استراحت کوتاهی دوباره به کار گیرند. شکسته شدن فسفات­های پرانرژی موجود در عضلات همراه با گلیکولیز بی هوازی کمک می­کند تا توان بیشینۀ بازیکن گسترش یابد. آزمون­های مختلفی برای اندازه گیری توان بی هوازی طراحی شده است. مولفۀ بی اسید لاکتیکی را می­توان از طریق پرش عمودی استاندارد تخمین زد. ارتفاع بین 50 تا 65 سانتی متر نتایجی اند که برای ورزشکاران دانشگاهی، حرفه ای و بازیکنان تیم­های ملی ثبت شده اند. برای سنجش ظرفیت عملکرد لاکتیکی ورزشکاران آزمون 300 متر شاتل ران پیشنهاد می­شود (25).

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   اهمیت تشکیل خانواده در رضایت زناشویی

در آزمون 30 متر سرعت که برای سنجش توان بی هوازی بی اسید لاکتیک استفاده می­شود، سرعت (تندی) دویدن بازیکنان نخبه و حرفه ای فوتبال 20/7 متر بر ثانیه گزارش شده است. همچنین سرعت بازیکنان در مسافت­های 5، 10 و 20 متر به ترتیب 85/4، 95/4 و 60/6 متر بر ثانیه گزارش شده است (151).

از جمله آزمونهایی که قابلیت­های بی هوازی را ارزیابی می­کند پرش عمودی است. پرش از حالت زانو خم با زاویه 90 درجه به سمت بالا به صورت عمودی (پرش سارجنت) و جابجائی مرکز ثقل نسبت به سطح زمین با توجه به زمان پرواز برآورد می­شود. مقادیر حاصل از اجرای این آزمون در بازیکنان بزرگسال حرفه ای 7/37 سانتی متر گزارش شده است، این میانگین در مورد بازیکنان جوان 3/33سانتی متر و زمانی که بازیکنان قبل از پرش زانوی خود را تا 90 درجه خم می­کردند به 6/40 سانتی متر نیز می­رسید (151). این مقدار در بازیکنان جوان به 7/34 سانتی متر می­رسید.

 

ج) تارهای عضلانی:

ویژگی­های اجرایی عضلۀ بازیکنان فوتبال در بسیاری از موارد از راه انواع تارها مشخص  می­شود. تارهای عضلانی به تارهای تند انقباض[3] و کند انقباض[4] طبقه بندی می­شوند.

یافته­ها نشان می­دهند که ویژگی­های تارهای عضلانی بازیکنان فوتبال به ورزشکاران سرعتی نزدیک­تر است تا ورزشکاران استقامتی. با این همه تفاوت فراوانی در تیم­های فوتبال مشاهده می­شود و درصد تارهای تند انقباض از 8/40 تا 1/79 درصد گزارش شده است. به طور کلی، مشاهدات درباره بازیکنان فوتبال بیانگر سهم نسبتاً بالاتر تارهای تند انقباض در عضلۀ پهن جانبی نسبت به عضلۀ دوقلو، در مقایسه با نسبت مشاهده شده در دیگر جمعیت­های ورزشی است.

د) ترکیب بدنی:

یک جنبه اصلی آمادگی جسمانی در ورزش فوتبال ترکیب بدنی است. این نکته در شرایط بازی به ویژه در بازیکنانی که چربی اضافی دارند اهمیت دارد. با جابجایی وزن بدن در هنگام دویدن توده چربی به صورت نیروی مقاوم در برابر نیروی جاذبه پدیدار می­شود. در یک مرد 20 ساله اندازه متوسط بافت چربی حدود 16 درصد وزن بدن است. در مردان دونده استقامتی پایین­ترین حجم توده چربی یعنی 4 تا 7 درصد گزارش شده است. از سوی دیگر در میان بازیکنان مهاجم و دفاع آزاد فوتبال آمریکایی نسبت چربی پایین­تر از 3/8 درصد در مواردی مشاهده شده است. نسبت چربی در بازیکنان حرفه ای بین 9 تا 19 درصد و در بازیکنان کالج معادل 7/14درصد گزارش شده است. اما مطالعات دیگر آشکار ساخته اند که مقدار متوسط چربی در بازیکنان حرفه ای برزیلی 7/10درصد و در بازیکنان تیم ملی برزیل کمتر از 10 درصد است (127).

در دوره خارج از فصل مسابقات فوتبال معمولاً نسبت چربی بدن بازیکنان افزایش می­یابد به طوری که در آغاز تمرینات پیش از فصل جهت آمادگی در مسابقات باشگاه­های دسته اول انگلیس حد میانگین اندازه چربی بدن بازیکنان تا 3/19 درصد گزارش شده است (134). در کل بازیکنان فوتبال نسبت به افراد عادی بزرگتر، قدبلندتر، سنگین تر، کم چربی­تر و از چگالی بدن بیشتر برخوردارند.

نتایج تحقیق ویتیچ[5] و همکاران نشان داد که بازیکنان میانی به طور معنی داری درصد چربی بالاتری (3.3 ± 13.6درصد) در مقایسه با مدافعان و مهاجمان (2.8 ± 11.1 درصد و 2.3 ± 11 درصد) دارند. همچنین تحقیق یاد شده نشان داد که همبستگی معنی داری بین سن و توده چربی در بازیکنان فوتبال وجود دارد و میانگین درصد چربی بدن بازیکنان حرفه ای فوتبال کشور صربستان 2.7 ± 12.3 درصد است (162). در تحقیقی که در سال 2001 در کشور چک به اجرا درآمد نتایج حکایت از آن داشت که چربی بدن بازیکنان نونهال (3 ± 8) به طور میانگین 1.6 ± 19.4 می­باشد (62).

[1]. Kalapotharakos

[2]. Vo2max

[3]. Fast twitch (FT)

[4]. Slow twitch (ST)

[5]. Wittich